Carpe diem

Ο άνθρωπος είναι πλασμένος να βιώνει την απώλεια καθόλη τη διάρκεια της ζωής του. Από μικρή ηλικία ερχόμαστε αντιμέτωποι με αυτή. Ο παππούς και η γιαγιά είναι τα πρόσωπα που κατά βάση μας φέρνουν σε πρώτη επαφή με την απώλεια αγαπημένων προσώπων. Σαφώς, κανείς δεν έχει συμβόλαιο με κανέναν και για τίποτα. Η ζωή κάνει κύκλους και όταν ένας κύκλος κλείσει, κάποιος άλλος είναι εκεί να μας βάλει στον χορό του. Εδώ, θα ασχοληθώ με τη στιγμή που ερχόμαστε αντιμέτωποι με το κλείσιμο το κύκλου. Εκείνη τη στιγμή που η απώλεια παίρνει σάρκα και οστά, σαν άλλο θεριό, κυριεύοντας κάθε ίνα της ύπαρξής σου. Κάθε προσπάθεια άρνησης της πραγματικότητας είναι μάταιη. Δεν μπορούμε να αποφύγουμε την απώλεια. Αυτή η ματαιότητα είναι ο κοινός παρονομαστής δύο πραγμάτων. Αφενός της  ακράτητης φθοράς όλων και της υπέροχης θέλησης για ζωή. Δεν είναι ο φόβος του θανάτου που μας κάνει να ζούμε, αλλά η φυσική αντίδρασή μας στη μη αναστρέψιμη φθορά. 

Στους καθημερινούς μας ρυθμούς παρασυρόμαστε και πολλές φορές αγνοούμε ή δίνουμε λιγότερη σημασία απ’ όσο θα έπρεπε στα σημαντικά πράγματα στη ζωή μας... Μια απώλεια σε κάνει να επαναπροσδιορίζεις τη ζωή σου, τους στόχους σου, τις αξίες σου. Μια απώλεια σε βοηθά να επαναπροσδιορίσεις τι πραγματικά θες από τη ζωή σου και τι μπορείς να πετύχεις κατά τη διάρκειά της. Καταλαβαίνεις ότι ο χρόνος σου είναι αρκετός αλλά περνά γρήγορα. Καλά θα κάνεις να τον αξιοποιείς κάθε μέρα στο έπακρο, carpe diem που έλεγαν οι Λατίνοι. Τα μούτρα, η κατήφεια, η γκρίνια, η μιζέρια, η κοντόφθαλμη οπτική μας αποκλείουν από την ομορφιά της ζωής, το μεγαλείο του να ζεις. 

Μια απώλεια σε κάνει να εκτιμήσεις την ύπαρξή σου. Έχεις ποτέ αναπνεύσει τόσο βαθιά που να νιώσεις το οξυγόνο να ακροβολίζεται σε κάθε κύτταρο της ύπαρξής σου; Έχεις αισθανθεί το χάδι μιας πρωινής ηλιαχτίδας που ζεσταίνει απαλά το πρόσωπο; Πόσες φορές δυσανασχέτησες σε μια κουβέντα καθημερινή με την οικογένειά σου ή στις «αγγαρείες» που σε βάζουν να κάνεις. Οι άνθρωποι που βρίσκονται σήμερα στη ζωή σου, ίσως σου διαφεύγει, μα δεν θα είναι εκεί για πάντα. Ούτε εσύ θα είσαι εκεί για πάντα. Είναι πολύ προτιμότερο να τα λάβεις όλα αυτά στην ουσιαστική τους φύση. Δεν πρόκειται για βαρυγκώμιες, αλλά για την ουσία την επικοινωνίας σας. Είναι το κοινό σημείο αναφοράς σας. Είναι αυτό που θα σου μείνει να θυμάσαι. Η καθημερινή κουβεντούλα. Ο καλός λόγος, το χάδι. Η ανθρώπινη επικοινωνία, που προκύπτει από αυτά τα απλά πράγματα και τελικά ζεσταίνει την καρδιά στο παρόν και την μνήμη στο μέλλον. 

Επομένως, πώς αντιμετωπίζουμε μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της ζωής, την απώλεια; Είναι ενδιαφέρον το ότι στην καθημερινότητα η απώλεια είναι ένα γεγονός το οποίο δεν μας απασχολεί πρακτικά ή φιλοσοφικά. Ακόμα και ο σύγχρονος πολιτισμός, η κοινωνία συνηγορούν στην απομάκρυνση από την απώλεια. Είναι ένα σχετικά άγνωστο και ανεξερεύνητο πεδίο της ζωής μας. Θαρρείς και πρόκειται για θέμα ταμπού. Πιθανόν, πιστεύουμε πως όσο δεν ασχολούμαστε με τη διαδικασία της απώλειας, αυξάνουμε τις πιθανότητες να μην τη βιώσουμε. Στη συντριπτική πλειοψηφία οι άνθρωποι του σήμερα -για εμάς τους ίδιους μιλώ- δεν σκέφτονται ότι μπορεί εντελώς ξαφνικά να αλλάξει κάτι στη ζωή τους ριζικά, παρά μόνο όταν έρθει εκείνη η στιγμή του αποχωρισμού.

Το πρώτο αίσθημα, που μας κατακλύζει για μια πιθανή απώλεια αγαπημένου προσώπου ή ακόμα και για την προσωπική μας απώλεια, είναι ο φόβος. Ο φόβος αυτός σε δεύτερη ανάγνωση είναι μια μεγεθυμένη εγωιστική ανασφάλεια για τον αποχωρισμό. "Δεν θέλω να σε χάσω. Φοβάμαι να μείνω μόνος/η μου". Δεδομένου ότι κανείς δεν απέφυγε τον κύκλο της ζωής, με τον οποίο κλείνει τη ζωή του, είναι δείγμα μικροψυχίας να αναρωτιέσαι τι θα κάνεις εσύ στη συνέχεια χωρίς το αγαπημένο σου πρόσωπο. Τι θα γινόταν αν συνομιλούσαμε με τον εαυτό μας με έναν και μόνο σκοπό, να βρούμε εκείνες τις πτυχές μέσα του ο καθένας που θα μας έφερναν σε επαφή με το ζήτημα της απώλειας πριν αυτή καθορίσει ανεπιστρεπτί τη ζωή μας; Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα λεπτής φύσης θέμα, το οποίο ο καθένας μας αντιμετωπίζει πραγματικά πολύ διαφορετικά.

Μια συνομιλία με τον Θάνατο πραγματεύεται και η ταινία Έβδομη σφραγίδα του Ingmar Bergman, του 1957. O κεντρικός ήρωας της ταινίας καλεί τον Θάνατο σε συζήτηση κατά τη διάρκεια μιας παρτίδας σκάκι. Ο ήρωας θέτει μεταφυσικά ερωτήματα με κύριο πρόβλημα αυτό της ύπαρξης του Θεού. Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι ο Θάνατος είναι για τον ήρωα ο,τι πιο κοντινό στο θείο. Θεωρεί ότι ο Θάνατος θα τον βοηθήσει μέσα από τις απαντήσεις του να φτάσει στην καλύτερη Γνώση για το θείο στο επέκεινα. Μέσα από απλές ερωταποκρίσεις ανάμεσα στον ήρωα και τον Θάνατο το πόρισμα είναι αφοπλιστικό. Ο Θάνατος εμφανίζεται να μην ξέρει κάτι για τον Θεό. Πρακτικά, ο θάνατος είναι μια αναπόφευκτη και άχαρη διαδικασία, σαφώς μέρος της ζωής κάθε ανθρώπου, η οποία δεν μας φέρνει απαραίτητα σε επαφή με το θείο. Πιθανώς φανεί πεζό ή μικρό σε σχέση με τις προσωπικές προσδοκίες ή μη του καθενός σχετικά με τον θάνατο και το θείο, ωστόσο ο θάνατος δεν σημαίνει ότι μας φέρνει κοντά στο θείο. Εάν αποδεσμεύσουμε το τέλος της ζωής από τις ελπίδες που καλλιεργούνται από το κοινωνικό, πολιτισμικό, θρησκευτικό πλαίσιο και τους θεσμούς, φέρνοντάς το στην απλούστερη μορφή του, το αποτέλεσμα θα είναι ένα επίπεδο πιο ελεύθερος άνθρωπος εσωτερικά. Ο αποχωρισμός θα είναι λιγότερο επώδυνος και η αποδοχή θα προκύψει πιο γρήγορα και ουσιαστικά.

Το ενθαρρυντικό γύρω από μια απώλεια, είναι η δύναμη που κρύβει μέσα του ο καθένας και βγαίνει στην επιφάνεια μόνο όταν έρθει αντιμέτωπος με την απώλεια. Πρόκειται για ένα ψυχικό θάρρος, που όμοιο του δύσκολα βιώνει ο άνθρωπος στις υπόλοιπες εκφάνσεις της ζωής. Πηγάζει εσωτερικά σαν γαλήνη και μπορεί να γίνει αισθητή σε δύο περιπτώσεις. Είτε παράλληλα με τη στιγμή της απώλειας για τους δυνατούς ανθρώπους είτε μετά από διάφορα συναισθηματικά στάδια, τα οποία βιώνουν οι περισσότεροι μετά την απώλεια. Σαφώς, η γαλήνη δεν συνεπάγεται συμφιλίωση με το γεγονός. Απλά είναι σαν ένα βάλσαμο που γλυκαίνει τις πληγές που ανοίγει ο αποχωρισμός. 

Σε κάθε περίπτωση η ζωή η ίδια είναι αυτή που σε καλεί στον χορό της και σε επαναφέρει με γρήγορους ή αργούς ρυθμούς στην καθημερινότητα. Μια καθημερινότητα διαφορετική από την απώλεια και έπειτα, όμως το ίδιο απαραίτητη για τη συνέχειά μας. Με περισσότερη δύναμη και ενδελεχέστερη συνείδηση συνεχίζεις και βρίσκεις πόσο, μα πόσο όμορφη είναι η ζωή.

Άδραξε τη μέρα, λοιπόν.

Art is Cult

Ένα από τα παιδικά μου όνειρα ήταν να μπορούσα να μεταφερθώ σε αλλοτινούς πολιτισμούς. Μάλιστα σκεφτόμουν πώς θα μπορούσα να χωρίσω όσο το δυνατόν καλύτερα τα χρόνια που υπολογίζεται ότι ζει ένας άνθρωπος π.χ. 70-80 χρόνια, ώστε να ζήσω σε όλους τους πολιτισμούς που ήθελα! Προφανώς δεν με πολυενδιέφερε το τώρα, αλλά το τότε. Με γοήτευε το άγνωστο παρελθόν, η ζωή των ανθρώπων πριν τη δική μου ζωή, ο πολιτισμός τους. Μπορώ να πω και σήμερα δεν έχω αλλάξει. Άλλωστε, η μελέτη του παρελθόντος χαρακτηρίζεται από την ασφάλεια του πεπερασμένου. Απλούστατα, κάτι το οποίο έχει γίνει δεν μπορεί να αλλάξει. Μπορεί όμως να καθορίσει τα μελλοντικά, με την έννοια του ότι στοιχεία της εξέλιξης ενυπάρχουν στην πρότερη μορφή των πραγμάτων. Έτσι, λοιπόν μελετώντας το παρελθόν βγαίνεις διπλά κερδισμένος, καθώς μαθαίνεις για τα όσα έχουν υπάρξει και αν είσαι διορατικός διαβλέπεις την εξέλιξη.

Επηρεασμένη από τη διδακτική των Κυκλάδων στην εποχή του Χαλκού, δεν μπορώ να ξεκολλήσω το μυαλό μου από τα κυκλαδικά ειδώλια. Για να προσεγγίσεις πολιτισμούς του παρελθόντος, ανάμεσα στα άλλα, μελετάς την τέχνη των ανθρώπων του τότε. Στην τέχνη συνοψίζονται οι αναζητήσεις των ανθρώπων του παρελθόντος, η φιλοσοφία τους, η ικανότητά τους να επεξεργάζονται τα φυσικά υλικά. Σε ευρύτερο επίπεδο στην τέχνη αντικατοπτρίζονται οι κοινωνικές δομές, η πιθανή ιεραρχία στην κοινωνία, το εμπόριο και οι επαφές με άλλους λαούς.

Η τέχνη μας δίνει στοιχεία για την προσφορά και τη ζήτηση αντικειμένων τα οποία ήταν χρήσιμα είτε στην καθημερινή ζωή είτε στις τελετουργικές διαδικασίες. Ανάλογα με τις πρακτικές, που εφάρμοζαν οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους, ανέπτυσσαν ανάγκες. Οι ανάγκες έβρισκαν απάντηση με τη δημιουργία αντικειμένων, τα λεγόμενα πολιτισμικά δημιουργήματα, τα οποία αποτελούν προϊόν του πολιτισμού ο οποίος τα συνέλαβε, ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένες ανάγκες ή λειτουργίες, αντικατοπτρίζουν την τεχνογνωσία και την τεχνολογία της εποχής τους, αποδίδουν τη φιλοσοφία των ανθρώπων του τότε και διέπονται από αισθητικά κριτήρια ανάλογα με την εποχή τους.

Το κατά πόσο είμαστε σε θέση να ερμηνεύσουμε τη φιλοσοφία που φέρουν τα αντικείμενα αυτά, είναι άλλο θέμα. Μια καλή πρόταση είναι να φορέσουμε τα «πολιτισμικά γυαλιά» της περιόδου την οποία εξετάζουμε και με κάθε επιφύλαξη, δεδομένης της πολιτισμικής και χρονικής απόστασής μας, να προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε μέσω υποθέσεων την πιθανή χρήση και ερμηνεία τους. Με βάση τα ευρήματα μπορεί να υπογραμμιστεί μια διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να εκφράζεται μέσω της τέχνης. Ξεκινώντας από τις βραχογραφίες στα σπήλαια ανά την Ευρώπη, συνεχίζοντας σε έναν από τους πρώτους πολιτισμούς όπως τον Μινωϊκό, πηγαίνοντας στην κορυφαία έκφραση του πολιτισμού του 5^ου αιώνα π.Χ., για να ακολουθήσει ο μεσαίωνας και να καταλήξουμε στη σύγχρονη εποχή, ο άνθρωπος ανέκαθεν εκφραζόταν και εκφράζεται καλλιτεχνικά.

Στις μέρες μας, σεβαστό μερίδιο αντικειμένων τέχνης του παρελθόντος έχει καταλήξει αντικείμενο λαθρεμπορίου. Οίκοι δημοπρασιών πωλούν τα τέχνεργα σαν να επρόκειτο για κάτι απλό άνευ σημασίας ή ουσίας. Άνθρωποι διατίθενται να ξοδέψουν υπέρογκα ποσά, σωστές περιουσίες, για να φέρουν στην κατοχή τους τα αντικείμενα αυτά. Ο στόχος τους για μένα είναι άγνωστος. Πιθανώς για να καλύψουν το κενό μέσα τους, τη μικρότητά τους, τη ματαιοδοξία τους. Η διάθεση και η αγοραπωλησία πολιτισμικών αγαθών του παρελθόντος από οίκους δημοπρασιών, λαθρέμπορους, έμπορους τέχνης και καλοθελητές που κοιτούν το συμφέρον τους είναι κάτι που δεν μπορεί να χωρέσει στη λογική μου. Από επιστημονική πλευρά, τα αντικείμενα αυτά στην πλειονότητά τους δεν μπορούν να προσφέρουν κάτι στην έρευνα. Οτιδήποτε αποσπάται από το αρχικό περιβάλλον του, αυτόματα δεν μπορεί να μας δώσει την ιστορία του. Κάτι το οποίο είναι αποκομμένο από τα συμφραζόμενά, δεν είναι δυνατό να ερμηνευτεί. Στο βωμό του κέρδους και της απληστίας θυσιάζεται ο πολιτισμός. Πρόσφατα άκουσα την ιστορία κάποιων καλλιτεχνών, οι οποίοι απαιτούσαν να γίνουν λαθρανασκαφές με στόχο να περιέλθουν στην κατοχή τους αδημοσίευτα ευρήματα, για να τα αντιγράψουν και στην συνέχεια να καταστρέψουν τα πρωτότυπα με στόχο να τα παρουσιάσουν σαν δικά τους. Και μόνο ως σύλληψη κάτι τέτοιο είναι διεστραμμένο. Έχει να κάνει με τη ματαιότητα και την τρέλα που πιθανώς έχουν κάποιοι μέσα τους. Είναι αυτό που σε κάνει να καταλαβαίνεις ότι η τέχνη είναι κάτι σαν θρησκεία. Είναι κάτι που μπορεί να σε κάνει να πιστέψεις σε αυτό, να προκαλέσει τα πάθη, ακόμα και ακρότητες όπως το να καταστρέψεις το δημιούργημα ενός άλλου πολιτισμού από το παρελθόν.

Η τέχνη βρίσκεται παντού γύρω μας. Η υψηλή τέχνη είναι αυτή που κάνει τη διαφορά. Η υψηλή τέχνη είναι προιόν διανόησης και ως υψηλή τέχνη μπορεί να χαρακτηριστεί η τέχνη, η οποία καλύπτει αισθητικά κριτήρια και οι θιασώτες αυτής διέπονται από ηθική, αξίες και ιδανικά. Προς τι, λοιπόν, η υποτίμηση, η εκμετάλλευση και η μη προστασία της υψηλής τέχνης του παρελθόντος;

Πηγή φωτογραφίας: http://www.bradshawfoundation.com/sculpture/cycladic_scultpture4.php

Erasmus

Ο φόβος για το άγνωστο και τη μετάβαση σε αυτό ίσως γεννά δισταγμό. Ωστόσο, όσο αναπολώ το Εράσμους μου, απλά θέλω να γυρίσω σε αυτό! Συχνά το Εράσμους χαρακτηρίζεται ως εμπειρία ζωής. Λοιπόν...ζήσ’ το!

Ως φοιτητές έχουμε εικόνες στο μυαλό από αμφιθέατρα, συγγράμματα, εξεταστικές… Υπάρχει ενός άλλου είδους μάθηση, η οποία μένει αξέχαστη. Η βιωματική μάθηση! Αυτό ακριβώς είναι το Εράσμους, για το οποίο θα μιλήσω παρακάτω. Όλα ξεκίνησαν με ένα ταξίδι. Έτσι, λοιπόν, βρέθηκα σε ένα πανεπιστήμιο του Λονδίνου με φοιτητές σαν κι εμένα, έτοιμους να γνωρίσουν καινούργια πράγματα και να ανταλλάξουν εμπειρίες. Γρήγορα όλοι γίναμε μια παρέα. Εξάσκησα τα αγγλικά μου, μπήκα σε ένα διαφορετικό ακαδημαϊκό σύστημα και παρά τις προκλήσεις με τις εργασίες και τη γλώσσα ανταπεξήλθα, γιατί απλά πίστεψα στις δυνάμεις μου. 

Στον σχεδόν ένα χρόνο που έζησα στο Λονδίνο ήρθα σε επαφή με το βρετανικό σύστημα, είδα τον τρόπο ζωής στην ευρωπαϊκή μητρόπολη και ταξίδεψα όσο μπορούσα. Έκανα φίλους με τους οποίους ακόμα μιλάω και ανυπομονώ να ξαναδώ! Ήδη φιλοξένησα έναν φίλο μου από το Μεξικό! Στο Εράσμους μου έμαθα  πως πέρα από τη διεκπεραιωτική φοίτηση,  το Πανεπιστήμιο μού δίνει το εισιτήριο για τον κόσμο. Είναι στο χέρι μας να αξιοποιήσουμε την ευκαιρία αυτή στο έπακρο και να επιστρέψουμε στην Ελλάδα ως σύγχρονοι πολίτες του κόσμου.